Naiman, Argyn, Kangly, Ysty: her boyun kendi hattı var

Naiman: ana hattı doğulu olan tek boy

Kazak boyları arasında Naiman ayrı durur. Ana baba hattı O2, yani Doğu Asya hattı olan tek boy bu: boyun erkeklerinin yarısı bu hatta ait.

Boyun üç ana hattı — O2, C2 ve R1b — “Naiman” adı ilk kez söylenmeden on binlerce yıl önce ayrılmıştı, bu yüzden boyun tek bir kurucu atası değil, en az üç kurucu atası var. Bu üç hattan yalnız biri Moğolların ana hattı — C2.

Naiman boyunun Bozkır dışındaki en yakın baba soyu akrabaları Kore'de ve Çin'de. Naiman erkeklerinin yarısı, her üç Koreliden birinin hattı olan O2'de duruyor ve içindeki Naiman dalı genç: ortak atası XVII. yüzyılda yaşadı. Dünya ağacında ona en yakın dallar da orada ve onlarla ortak ata 3.700 yıl önce, Naiman Hanlığı'ndan üç bin yıl önce yaşadı. Hattın kendisi çok daha eski ve geniş: Han Çinlilerinin erkeklerinin yarısından çoğu bu hatta ait, Mançularda da o kadar, ve Han Çinlilerinin beşte ikisi bu hatta beş–yedi bin yıl önce yaşamış yalnızca üç adamın torunu. Batıya, Bozkır'a doğru her halkta seyreliyor — Uygurlar, Moğollar, Kalmuklar — ve Kazaklarda ondan yüzde birkaç kalıyor:

Öteki boylarda O2, Naiman boyuna göre çok daha az:

Tore %11, Ysty %8, Jalayir %7, Zhetiru %7.

Doğu, Naiman boyunda yalnız kromozomda değil. Boyun adı Moğolca “sekiz” sözcüğü ve XII. yüzyılda Naymanlar Moğolistan'ın batısını ellerinde tutuyordu: Altay ile Hangay arasındaki, Kara İrtiş boyundaki topraklar, Uygurların hemen yanı. Altın mühürlü ve Uygur yazılı bir hanlıktı. 1204'te Cengiz Han, Tayang Han'ı yendi, Nayman mührünün bekçisi Uygur Tatatunga'yı yanına aldı ve ona şehzadelerine Uygur yazısını öğretmesini buyurdu. Tayang'ın oğlu Küçlük batıya, Yedisu'daki Karahıtaylara gitti, gürhanın kızıyla evlendi ve sonunda onun yerine geçti. Kazak Naiman boyu o Naymanların torunları.

Şecereye göre Tölegetay'ın dört oğlu Naiman boyunun dört koluna adını verdi: Törtuıl, Karakerei, Sadyr, Matai. Karakerei, Matai ve Sadyr oymaklarında ana hat O2:

Karakerei oymağından, Abılay'ın Cungarlarla savaşlardaki komutanı Kabanbay Batır çıktı — ordu ona “eşsiz” anlamında Daraboz derdi ve oymağının adı bugün de adının önünde duruyor: Karakerei Kabanbay. Ve bir Naiman oymağını söylediğinde — Karakerei, Matai, Sadyr — baba hattını da söylemiş olur: üçünde de bu hat doğulu, Kazak bozkırına “sekiz” adıyla birlikte gelen hat.

Argyn: Meyram'ın torunları tek hatta

Naiman boyunda ender olan, hattın nereden geldiği. Argyn boyunda ender olan ise bu hattın dünyada neredeyse kimsede olmaması.

Argyn, Orta Cüz'ün en kalabalık boyu ve erkeklerinin yarısı G1'de duruyor.

G1 eski bir hat, 18.200 yıllık, ve en ender hatlardan biri: yeryüzündeki halkların çoğunda hiç yok. İlk izi İran ve Ermeni yaylaları, ama orada da az: İranlılarda ve Ermenilerde yüzde birkaç, yalnız Türkiye'nin Karadeniz kıyısındaki Hemşinlilerde %40. Avrasya'nın öbür ucunda, Kazak bozkırında, aynı hat ender bir iz değil ana hat, ama yalnız tek bir boyun içinde: korpusta G1 %4 ve taşıyıcılarının üçte ikisi Argyn:

Sary-Uisin %14, Tore %11, Oshakty %5.

Hat eski, Argyn boyunun içindeki kendi dalı ise genç: ortak atası 650 yıl önce, XIV. yüzyılda yaşadı ve dünya ağacında ona en yakın dal 4.800 yıl önce ayrıldı. Boyun ikinci hattı R1a da aynı biçimde kurulu: onun da 600 yıllık kendi Argyn dalı var. Boyun en az iki kurucu atası var.

Argyn tarihinde ilk adlar da aynı yüzyılda ortaya çıkıyor. Boyun uranı, savaş narası “Akjol”, Toktamış Han çağında yaşamış bir bi'nin, yani bir yargıcın adı. Argyn boyunun kendini bağladığı Karakoca, Toktamış'ın muhafızları arasındaydı.

Şecere Argyn boyunu ikiye böler: Bes Meyram denen Meyram'ın torunları ve Momın'ın torunları. G1'de Meyram'ın torunları duruyor:

Şecereye göre hepsinin atası bir, hattı da bir.

Öteki yarının iki oymağı, Atıgay'dan Babasan ile Tobykty, G1'de durmuyor.

Karakesek oymağından, Tauke Han'ın ve ondan sonraki üç hanın bisi, sözü Orta Cüz'ün davalarını çözen Kaz Dauıstı Kazıbek çıktı.

Kangly: Amerika hattının Sibiryalı kız kardeşi

G1 her yerde ender. Q ise tam tersine kimi halkların neredeyse bütün erkeklerinde var, yalnız bu halklar okyanusun ötesinde yaşıyor.

Q, yerli Amerika'nın tanındığı hat: Aymaraların ve Navaholarının erkeklerinin neredeyse tamamı, Mayaların onda dokuzu bu hatta ait. Kangly boyunda erkeklerin %59 kadarı bu hatta — Tuvalardan ve Türkmenlerden çok — Kazakların genelinde ise %4.

Q Sibirya'da doğdu. Oradan bir dalı Beringia üzerinden geçip ilk Amerikalıların hattı oldu, öteki dal evde — Altay'da, Sayanlarda, Moğolistan'da — kaldı. 15.400 yıl önce ayrıldılar. Türkmenlerde ve Çeçenlerde Q başka: onların dalları daha da önce koptu:

Başka hiçbir Kazak boyunda Q ana hat değil:

Tarakty %13, Shaprashty %5, Alimuly %5.

Kangly adı Kazaklardan da Türk kağanlıklarından da eski. M.Ö. II. yüzyılda Çinli tarihçi Sima Qian Fergana'nın kuzeybatısındaki, Wusunların yanı başındaki göçebe Kangju ülkesini kaydetti ve iki bin yıl sonra iki adı da Ulu Cüz'ün boyları taşıyor. “Kanglı” sözcüğünün kendisi “kağnı” demekti ve Oğuz söylencesi adı şöyle açıklar: ganimeti taşıyacak bir şey yoktu, boylardan biri kağnılar yaptı, “bu yüzden Oğuz onlara Kanglı, yani ‘kağnı sahipleri’ adını verdi”. Harezmşahlar döneminde Kanglılar ordunun çekirdeğiydi ve 1220'de Cengiz Han Buhara'yı aldığında şehirde onların garnizonu vardı. Kazak Kangly boyu ise Sima Qian'ın Kangju'yu kaydettiği yerde — Siriderya ile Talas arasında — yaşıyor.

Şecereye göre Kangly iki ev — Keldibek'in iki karısından gelen Sarı Kanly ile Kara Kanly — ve Q'da ikisi de duruyor: Kara Kanly ve Sarı Kanly evinin Siriderya kolu Omyrtka:

“Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би” — “bütün sözlerin kökü bir, kök atası Maykı Bi”, der Kazaklar, şecerenin Kangly boyunu bağladığı Cengiz Han'ın çağdaşı için. Boyun baba hattından da kökü bir: iki evde de hat, kız kardeşi Amerika'ya gittiğinde Sibirya'da kalan hat.

Ysty: Ulu Cüz C2'de duruyor, Ysty durmuyor

Kangly, Ulu Cüz'de hattı komşularına yabancı olan tek boy değil.

Ulu Cüz'deki komşu boylarda ana hat C2: Alban boyunda erkeklerin dörtte üçü C2'de, Dulat ve Shaprashty boylarında üçte ikiden çoğu, Suan ve Oshakty boylarında yarısı ve daha çoğu. Ysty boyunda C2 %11, her on erkekten altısı ise Kazakların genelinde %3 olan J1 hattında duruyor. Korpustaki bütün taşıyıcılarının %51 kadarı bu tek boyda.

J1 Orta Doğu'nun ve Kafkasya'nın hattı. Payının en yüksek olduğu halklardan biri Bedeviler: her beş erkekten dördü, Yemenlilerde, Darginlerde ve Laklarda ise dörtte üçü bu hatta ait. Kafkasya'da daha kuzeye, Avarlara ve Çeçenlere kadar uzanıyor, Orta Asya'da ise neredeyse yok: Türkmenlerde %12, Özbeklerde bunun yarısı. Ysty boyunda Çeçenlerden de, Orta Asya'nın herhangi bir halkından da çok:

J1'in içinde iki büyük dal var: Arap dalı ve Kafkasya–İran dalı. Arap dalı Arap Yarımadası'ndaki ve Mezopotamya'daki yüksek payların arkasında duruyor ve Ysty boyunda yok: işareti test edilenlerin hiçbirinde bulunmadı.

Öteki boylarda J1 çok daha ender:

Shaprashty %11, Uak %8, Argyn %6, Oshakty %5.

Şecereye göre Ysty, Calmambet'in oğlu ve Baydibek'in torunu, boyun iki oymağı Oiyk ile Tilik ise Ysty'nin oğlu Cauatar'dan geliyor. İkisi de J1'de duruyor:

Şecereye göre Ysty'nin kardeşi olan Oshakty boyunda ana hat başka — C2.

Ysty boyu Çu ve Talas boyunca, İli ve Balkaş boyunca, Karatau'nun güney yamaçlarında göçerdi. Boyun uranı “Cauatar”: savaşa giderken Ysty erkekleri iki oymağının da geldiği atanın adını haykırırdı.

Şecere ile hat aynı şeyi söylüyor

Dört hat bozkıra ayrı yönlerden geldi ve her biri kendi boyunda ana hat oldu. Ama bu boyları birbirine benzeten bu değil. Dördünün her birinde şecere birkaç kolu tek bir ataya bağlıyor ve bu kollar tek hatta duruyor.

Naiman boyunun Tölegetay'dan gelen üç kolu — Karakerei, Matai, Sadyr — hepsi doğu hattında. Argyn boyunda G1'de Meyram'ın torunları duruyor. Keldibek'in iki karısından gelen iki Kangly evi Q'da. Cauatar'dan gelen iki Ysty oymağı J1'de.

Şecere ilk testten yüzyıllar önce ezberlenip anlatıldı. Dört boyun dördünde de baba hattıyla örtüştü.